Eind 1935,   Euwe wereldkampioen! Een amateur-schaker,  eigenlijk een leraar wiskunde, die in wat schaarse vrije tijd even wereldkampioen was geworden. Dat deed afbreuk aan het toenmalige imago van de schaakgrootmeester. Voor het grotere publiek was dat altijd een onverklaarbaar genie geweest, een superintelligent wezen, ver verheven boven de gewone burger. Misschien dat daarom ook veel sterke schakers zich haastten met geringschattende commentaren. Het niveau van de matchpartijen was niet hoog. Te veel fouten aan beide zijden. Wereldkampioen geworden dankzij de   alcoholverslaving van Aljechin. Etc.

Gelukkig waren er toen ook beroemde grootmeesters die er  positiever over oordeelden. Oud – wereldkampioen Lasker schreef dat hij Holland gelukwenste met deze talentvolle zoon, en verwachtte dat die als leraar in staat zou zijn de kennis van ons oude  spel op een hoger niveau te brengen.  En Spielman dacht dat Euwe niet alleen de schaakkracht van zijn voorgangers  Lasker, Capablanca, Alhechin evenaarde maar bovendien een warm hart had, een gentleman was. En hij prees zijn vechtlust. Veel anderen prezen ook zijn bescheidenheid, zijn sympathieke voorkomen en voorspelden dat hij daarom belangrijk zou kunnen zijn voor een toenemende populariteit van het schaakspel bij de gewone burgers. (Veel van die voorspellingen zijn uitgekomen. )

Ja, Euwe was een amateur die wereldkampioen werd. Maar dat zou dan nu wel veranderen! Met het winnen van de match natuurlijk bakken geld uitbetaald gekregen! Die man zou nu het schaken wel beroepsmatig gaan beoefenen.

Nee dus. Grote prijzen voor grote kampioenen dat is vooral iets van later tijden, door toedoen van Robert Fischer, Kasparov, en soortgelijke zelfbewuste lieden. Ja, Aljechin zelf had het  wel al een beetje door. Die wilde alleen de match komen spelen bij vooruitbetaling van 10.000 gulden. Aldus geschiedde. Als winnaar van de match kreeg Euwe …  niets! Hij mocht blij zijn met de uitbetaling van zijn reis-en verblijfskosten. Salo Flohr wist dat niet en raadde hem aan naar de Rivièra te gaan om na die inspannende match daar uit te rusten. Euwe antwoordde  dat hij niet eens genoeg bezat om het Centraal Station Amsterdam te bereiken.

Euwe wist dat schaak als professie er in Nederland voor hem niet inzat, en hervatte zijn docentenwerk op de MMS. Hij had een gezin, en er moest brood op de plank zijn. Dat wil niet zeggen dat hij zijn verplichtingen als nieuwe wereldkampioen niet zag. Als zijn werk het toelaat, speelt hij mee in belangrijke toernooien (1936) . Zandvoort, Nottingham , Amsterdam.  Hij won ze niet, werd tweede. Hij had eerder geventileerd dat hij hoopte dat de ervaring opgedaan in zijn zware match tegen Aljechin hem verlossen zou van van zijn slechte eigenschap om af en toe op  een beslissend moment de winst te vergooien door een blunder. Misschien dat het opgedane extra zelfvertrouwen hem meer rust zou geven op beslissende momenten.Maar dat bleek nog niet erg. Hij verspeelde de eerste plaats in  Nottingham en in Zandvoort, na een overigens sterk gespeeld toernooi, door blunders, tegen Lasker en tegen Bogoljubov.

Lasker-Euwe

Inmiddels werd er in Nederland gewerkt aan de revanchematch tegen Aljechin. Gezien Euwe’s  sterke spel in Zandvoort , Nottingham,  en andere toernooien, waar hij wel een enkele keer  blunderde , maar de sterkste schakers van die tijd meestal versloeg (ook enkele keren Aljechin) was nu iedereen ervan overtuigd dat Euwe de komende revanchematch ging winnen.

(Terzijde :  Bij die sterkste schakers begon er zich geleidelijk aan nu ook een te manifesteren, die  zich  niet  lang daarna zou ontpoppen als een  nieuwe wereldkampioen die een recordaantal jaren die titel zou behouden. Botwinnik. (wereldkampioen 1948 – 1963) . En die de aanvoerder werd van het contingent supergrootmeesters die van de USSR lange tijd een onverslaanbare schaaknatie maakten (1948- 1972) en bijna onverslaanbaar tot de val van de USSR (1990). )

Maar Euwe zou de revanchematch tegen Aljechin wel winnen. Ook  al omdat Aljechin het al een poos niet geweldig deed. Het optimisme werd niet getemperd door het bekend worden van Aljechins voorbereiding: hij deed alcohol en tabak in de ban. Het verontrustte Euwe  niet. Hij vond dat het  alcoholgebruik  van Aljechin bij de vorige match niet die rol had gespeeld die journalisten er aan toekenden. Wel werd mogelijk het een poos wat  minder  schitteren  van Aljechin veroorzaakt door het geheim willen houden van zijn openingen-voorbereiding voor de revanchematch. Euwe zelf was gematigd optimistisch over de komende match. En de revenuen waren beter geregeld. Het prijzenfonds zou in de verhouding  winnaar:verliezer= 8 :5 aan de combattanten worden uitgekeerd.

5 oktober 1937 was het zover. Wat ging het brengen? Zou Aljechin nu weer met 1. e4 openen? Daarmee openden zijn meeste en mooiste successen van weleer. Had Euwe  nieuwe varianten uitgedokterd, andere openingen voorbereid als verrassingswapen?

Al gauw werd duidelijk dat Aljechin’s taktiek was: zelf geen nieuwe verrassende openingen gebruiken. Euwe opzoeken in diens eigen repertoire en eerst zien te achterhalen wat die inmiddels daarin bedacht had. Vooral aansturen op strategisch afwachtend spel, en pas veel later in de partij proberen de winst te zoeken. Euwe had weinig tijd gestopt in  openingenonderzoek en vooral getracht zijn middenspel en eindspel verder te verbeteren. Hij was van mening dat zijn openingenkennis toch breder en meer solide was dan die van Aljechin.

De eerste partij liet al direct zien dat voorlopig op ervaringen van de vorige match wordt doorgeborduurd. Alweer Slavisch. Tot zet 14 gelijk aan partij 20 van destijds.

Hier had  Aljechin toen 13 Tb8 gespeeld en kwam gauw slecht te staan. Nu 13 …. Le6 , en dat is beter. Maar Euwe antwoordt met 14.  Pe4 ! wat een heel sterke blijkt te zijn. Jan Timman denkt blijkens zijn commentaar dat Euwe die zet gezien heeft bij 2 deelnemers aan een Olympisch  toernooi in Stockholm, en daar aandacht aan heeft besteed. Aljechin antwoordt met Lb4, en wit houdt voordeel. Beide spelers moeten het verder alsnog zelf bedenken. Het blijkt  zo ingewikkeld dat ze deze variant nooit meer in de match herhaalden.

De computer vindt dat het witte voordeel echt beslissend wordt na 20…Ld5

Euwe Max – Alekhine Alexander (20…Ld5)

21. Txa6 Lxg2 22.Kxg2 Tf7  en nu vindt Timman het ook ‘Wit wint vrij comfortabel na deze passieve zet.’ Hij vindt dat na 22. … Db7 het lastiger geworden zou zijn.

Euwe zet zijn voordeel om in eindspelvoordeel, in een toreneindspel.  Leerzaam om te zien hoe Euwe zoiets aanpakt.

Euwe-Aljechin , 1

Aljechin geeft op. Na 50. hxg5 hxg5  kan zwart 2 verbonden vrijpionnen niet meer voldoende hinderen zonder ook zijn c- pion kwijt te raken.

Dat is een mooi begin! In de vorige match verloor Euwe de eerste partij, nu start hij met winst!

In  de 2^e partij speelt Aljechin  met wit zijn aandeel in het Slavisch, hopend zo aan de weet te komen wat Euwe zelf in die variant voor zwart de beste voortzetting vindt.  Maar daar trapt Euwe niet in, hij speelt een andere variant.  

1. d4 d5  2 c4 c6 3 Pf3 Pc6 4 Pc3 dxc4 5 a4 Lf5 6 Pe5 e6

Alekhine Alexander – Euwe Max (6…e6)

Het gaat wel goed, maar -commentarieerde Euwe later zelf- ‘ Aljechin kreeg een klein eindspel-voordeel, want een sterkere loper tegen paard.

Ik had de game wel kunnen redden, maar ik speelde zonder plan, en verloor.  Stand 1-1

Alekhine Alexander – Euwe Max (31.Kf3)

31. … Pd5?  (f5 !?) Ld3

In de 3^e partij probeerde Aljechin opnieuw met wit te achterhalen wat die de beste  voortzetting vond voor zwart in het Slavisch. Maar Euwe wilde er weer niet aan meewerken. Hij speelde nu de Meraner! Volgens mij een van de allerscherpste mogelijkheden tegen het witte damegambiet. Dat gaat als volgt: 1 d4 d5 2 c4  c6  3 Pf3 Pf6  4 Pc3 Pc6  5 e3 Pd7 6 Ld3 Lb4 7 0-0 0-0

Euwe Max – Alekhine Alexander (7…0-0)3

 Zwart stelt het slaan d5xc4 uit. Zelf had ik iets met die Meraner, maar dan met na 6 Ld3 dxc4 7 Lxc4 en dan spoedig  b5 ( met tempowinst) en a6-a5  Lb7.  Ik werd later een beetje blij als ik zag dat ook Frank met iets in die richting experimenteerde.

Maar hier gaat het een beetje anders. Euwe slaat niet op c4. Met zijn aanpak krijgt hij vrijwel gelijk spel .

Euwe Max – Alekhine Alexander (11.Lb2)3

11. … e4

De partij eindigt in remise.

In de 4^e partij, alweer Slavisch, alweer dezelfde variant , komt Aljechin met iets  nieuws voor wit.

Alekhine Alexander – Euwe Max (6…e6)

7.f3  !

Euwe noemt dit zelf de ingewikkeldste partij tot nu toe. Dat hij erg alert moest zijn wegens vele dreigingen van wit. Hij houdt de partij toch remise.

Bij de 5^e partij blijkt Aljechin het met zwart wel gehad te hebben  met dat Slavisch,  met (1 d4 d5 C4 ) 2. … c6. Hij ziet af van zijn plan om Euwe op diens eigen terrein op te zoeken en zo diens nieuwe wapens te ontdekken. 1 d4 d5 2 c4  dxc4  3 Pf3 a6.

Euwe Max – Alekhine Alexander (3…a6)

Wellicht is hij niet tevreden over zijn mogelijkheden tot nog toe. Maar over de nieuwe zal hij ook niet enthousiast worden. Euwe overspeelt hem . En al na 20 zetten dreigen er vele dreigingen. Hij verliest een stuk bij zet 24.

Er is geen goede vluchtplek voor de loper.

Zwart kan opgeven. Vreemd dat Aljechin  nog tot zet 41 door rommelt, maar hij verliest natuurlijk  Stand 3-2

Nu waren alle toeschouwers er wel zeker van: Euwe ging ook deze match wel winnen.

Maar daar dacht Aljechin anders over.

IN de 6^e partij speelde Euwe weer Slavisch. Maar Aljechin koos voor een nieuwe agressieve voortzetting, Hij gunde zwart even zijn pluspion, maar  kreeg daarvoor een agressief centrum

Het meest voor de hand liggend is nu die pion te dekken: 4. … b5  5. a4  b4  6. Pb1 Ik meen me herinneren ( maar mijn geheugen is ook niet meer wat het nooit geweest is) dat Bert Kuijer dat eens tegen mij speelde. (Al gauw wist ik het toen) niet meer. De witte stelling heeft zijn voor en zijn tegen. Maar zou ongeveer gelijk zijn. Maar Euwe prefereert  een scherpere aanpak.

Alekhine Alexander – Euwe Max (4…e5) Een uitdaging.

Onze beste openingenkenner van toen weet het daarna ook niet meer zo goed en  verprutst het nu totaal en staat na enkele zetten al verloren.

Eliskases , de secondant van Alhechin schreef erover : ‘After Euwe’s great effort in the fifth game he failed miserably in the sixth. He, who is able to handle the opening like no other man, was this time playing a loosing game after only a handful of moves. After  23 moves Euwe’s position was utterly hopeless’

Stand 3-3

Tja, Euwe gaat natuurlijk de revanchematch ook winnen, maar het is nog wel een beetje spannend.

Om te voorkomen dat u zich overeet aan dit heerlijke gerecht ga ik nu even stoppen. Over enige tijd laat ik u zien hoe het verder ging. Blijft u ook nog even in spanning. En heeft u wat te doen als u wakker ligt op de hete nachten die ongetwijfeld nog zullen komen.

(Weer met dank aan Münninghof en Timman)