Alweer een voor mij belangrijk persoon die er ineens mee klaar is. En onverwacht, want echt nog wat te vroeg. 74 jaar.

Als gebruikelijk wil ik wel een in memoriam schrijven. Maar als ik me eerst in het boek ga verdiepen dat John Kuipers over hem schreef ‘ De geest van het spel ‘  gaat het te lang duren. Ik twijfelde. Maar Thomas trok me over de streep. Toen ik hem deelgenoot maakte van mijn twijfels zond hij me een partij van hem tegen Timman, met wat tekst. Ik besloot toen wat eigen persoonlijke herinneringen te noteren, aardige herinneringen, plus het aandeel van Thomas, plus een opgezochte partij die ik me nog kan herinneren. Altijd kan ik dan later in een vervolg  u nog wat serieuzere informatie doen toekomen.

Jan Hendrik Timman,1951-2026. Te vroeg. Enige troost: hij heeft geleefd zoals hij wilde leven. In de informatie over hem kwam ik de term bohémien tegen.

Zijn ouders waren beiden wiskundigen -zijn vader zelfs hoogleraar- en die hadden graag gezien dat hij na de Middelbare School een universitaire studie ging voltooien. Maar Timman was al een enthousiaste beoefenaar van de schaaksport geworden en had andere plannen. Hij was al op zijn 14^e  juniorenschaakkampioen van Nederland ( tot 20 jaar!!! ) geworden en op zijn 15^e werd hij 3^e bij het wereldkampioenschap junioren.

(Even terzijde: Ik bezocht toen ik zelf begin 30 was  een schaaktoernooi in Amsterdam. Daar kwam deelnemer Rob Hartoch op me af. Ik kende hem goed want toen hij 15 was gaf ik hem grammaticales op mijn zolderkamer bij mijn ouders. Hij had het nodig omdat hij veel te slim was voor zijn toenmalige schoolniveau. Hij moest alsnog naar de HBS, Hij zou daar getest worden. Ik werd benaderd of ik hem les kon geven. Het kon niet betaald worden want zijn ouders hadden het niet breed. Ik vond het best. Dan moest hij mij na de taalles maar schaakles geven. Hij speelde toen al in het eerste van het Vas.)

Rob heeft me zijn hele verdere leven altijd vriendelijk benaderd. ‘Dag Rob, het gaat niet zo geweldig hè?’ ‘Ja wat dacht U. Ik zit hier tegen de top van de wereld te schaken. ‘ ‘ Rob, vertel eens. Er loopt hier ook een jonge knul rond met mooi heel lang golvend haar. Wie is dat? ‘ ‘ Weet u dat niet? Dat is Jan Timman , een heel jonge, heel  sterke schaker!’

Dat was mijn eerste kennismaking met het fenomeen JanTimman.

Daarna ben ik zijn resultaten altijd blijven volgen . Hij klom snel naar de wereldtop. Hij werd een fulltime professional en speelde in verschrikkelijk veel toernooien en won er veel. Het hoogtepunt van zijn carrière kwam in de tachtiger jaren. Twee keer speelde hij zich via zonetoernooi, interzonetoernooi, kandidatentoernooi naar een match om het wereldkampioenschap, met Anatoli Karpov. Beide keren verloor hij, maar eervol. Hij won partijen en stond ook vaak beter, maar dan ontsnapte Karpov. Dat ontlokte Timman commentaar : ‘Hoeveel levens heeft die kat?’

Hij stond lang 2^e op de wereldranglijst. In die tijd van de totale superioriteit van het Russische schaak kreeg hij de kwalificatie ‘Best of the West’  en ‘Best of the Rest’.

We speelden zijn partijen na, voor zover je daar aan kon komen, in een tijd zonder digitale mogelijkheden. Je vond ze in de krant, en in je schaaktijdschrift.

Na zijn 45^e bereikte hij de absolute wereldtop niet meer, maar bleef wel toernooien winnen of werd er 2^e.

Na zijn 55^e  kom je hem minder tegen op het hoogste niveau, Hij schaakte nog wel voor sc Wageningen en voor een Duitse club.

Maar hij bleef actief voor de schaaksport. Schrijft heel veel boeken en componeert schaakproblemen. Hij is vooral een expert op het gebied van het eindspel. Ik moet zeggen dat  vooral die boeken mijn  belangstelling een beetje verloren want ik begreep er te weinig van. Timman had de neiging zijn analyses zo diepgaand te laten worden dat gewone clubschakertjes hem niet meer konden volgen.

Hij stopte met zelf serieuze partijen spelen in 2025. Het werd hem te vermoeiend.

Met behulp van een chessbase heb ik gezocht naar partijen waar ik me het resultaat van herinnerde en die worden aangemerkt als tot zijn beste behorend.

Deze bijvoorbeeld:

JH Timman- Gary Kasparov 1985

‘Puur ter naspelen: mijn enige (simultaan) remise tegen Timman. Ik had jaren daarvoor een rapid partij verloren en eerder in 2012 een andere simultaan partij verloren 

Ik heb geen ondertekend notatie formulier, wel nog een trofee die door een handige meneer vervaardigd is’

Jan Timman is gestorven. Ik heb het als een schok ervaren. Na Max Euwe de sterkste Nederlandse schaker ooit. Voor velen een boegbeeld, een leermeester.

Nogmaals: hij leefde zoals hij wilde leven. Wonderbaarlijk dat hij ondanks zijn leefstijl toch zo hoog de ladder van Caïsa kon beklimmen. Op latere leeftijd werd hem wel aan te zien dat hij een bohémien was.

Ik herinner me een uitspraak van zijn vrouw toen hij vertelde dat  hij ’s middags op een podium tegen Hans Ree moest spelen. ‘ Het is te hopen dat jullie daar dan niet samen doorheen zakken.’

Het was zijn eigen keuze. Ik voel wel jaloezie als ik lees hoe hij heeft rondgereisd, heeft genoten, veel goede intelligente vrienden had (Ondermeer : Donner, Mulisch, Andersen), veel wist, een kenner was van Dostojevski en daar lezingen over gaf, een kenner van het werk van Mulisch en daar over schreef, en zo veel boeken over schaken schreef, belangrijk was voor uitgever New in chess, enz. , enz.

Kortom: een wat te kort, maar zeer belangrijk leven. We zullen hem ook als schakers heel erg missen.

Ik ervaar met enige bevreemding dat vrouwen mij nog steeds flink interesseren.  Beetje vreemd als je 88 bent.  Ik bedoel inmiddels wel vooral hun geestelijke mogelijkheden. Dat wel! Maar ik heb dat altijd wel een beetje gehad. Ik was als jonge docent Nederlands een poosje werkzaam op een Middelbare Meisjes School. Die bestond toen nog. Het was de mooiste tijd uit mijn lerarenbestaan. Als je een gedicht op de tafeltjes legde , was de reactie vaak: ’Fijn, we gaan een gedicht doen’ . Als je dat later op een HAVO of VWO deed hoorde je : ‘ Jasses, kan die man dat niet gewoon zeggen?’ Ik herinner me een jongedame die i.p.v. een boekenlijst met de verplichte15 titels op haar eindexamenlijst, er even  35 op noteerde! Vond ze leuk! Dat ging bij jonge mannen anders. Ik weet niet meer welke Kuijer van onze schaakclub het was, maar een van de twee vertelde me, nog scholier, eens dat hij echt niet van plan was om die boeken te gaan lezen.  Hij zocht wel wat uittreksels bij elkaar. Ik wist gelukkig het geknars van mijn tanden verborgen te houden.

Ik weet nog dat ik in de begintijd van mijn schakerij ook probeerde te achterhalen hoe Vera Menchik (1906-1944, wereldkampioen vrouwen 1927-1940) het toen gedaan had. En in de krant volgde wat de actuele resultaten van Fennie Heemskerk(1919- 2007, Nederlands kampioene 1937-1960)  waren. Als man kon  ik nog wel vrij lang toch enige meewarigheid voelen. Ze waren wel heel goed, maar ja natuurlijk niet zo sterk als sterke Nederlandse mannen als Max Euwe, Lodewijk Prins, Hans Bouwmeester, v. Scheltinga  en dat type van soort. Dat kon natuurlijk niet. Het waren tenslotte vrouwen.

Ik weet nog dat ik ergens in NoordHolland deelnam aan een simultaan door een Nederlandse sterke schaakster. Ben vergeten wie. Op zichzelf al een  veelbetekenend  feit.  Ik verkeerde bij Aris de Heer al een poosje in de hoogste regionen, dus ik dacht dat varkentje snel even te gaan wassen. Maar binnen een uur kon ik opgeven. Mijn conclusie had moeten zijn dat die mevrouw gewoon flink sterker was dan ik. Maar moreel was ik toen nog niet zo ver. Volgens mij had ze had gewoon  de mazzel gehad dat ik kennelijk even niet in mijn beste doen was.

Er begon iets aan zulke opvattingen van mij te veranderen toen ik in de krant had gelezen dat er een meisje was op een internationaal schaaktoernooi in Amsterdam-Zuid , 13  jaar, die iedereen versteld deed staan. Ze speelde in de meestergroep. Eén verdieping hoger speelden de grootmeesters. Grote jongens. Kortsnoi bijvoorbeeld. Anand. Etc. Het schaakpubliek wordt meestal gevormd door schaakmannen die met pensioen zijn. Die werken niet en kunnen bij een schaaktoernooi gaan kijken. Het grappige was dat die middelbare mannen deze keer niet naar de toppers gingen kijken, maar naar het iets kleinere vertrek met de iets mindere schaakmeesters afdaalden, dat bomvol stond. Allemaal wat oudere mannen die dat lieve meisje -met paardenstaart – wilden volgen. De organisatoren kozen na enige dagen eieren voor hun geld en verplaatsten het meisje ook maar naar het vertrek met de grootmeesters. Ook ik heb daar ademloos naar haar en haar schaakzetten staan kijken.  In ieder geval werd me duidelijk dat wij zelf maar prutsers waren. Ze heette Judith Polgar en woonde in Hongarije. Ze werd geboren in 1976. Ze ging niet naar school maar kreeg onderwijs van haar ouders. Haar moeder gaf haar talen, en voor vader mocht ze kiezen : wiskunde of schaken. Vader Laszlo  voerde een ijzeren regiem. Elke dag 30 schaakproblemen oplossen, elke dag snelschaak, gewoon schaak, en studeren in schaakboeken. Beetje idioot wel, en kindonvriendelijk. Zoals men soms jonge tennissers of turnsters mishandelt. Zou je zeggen. Maar volgens Polgar zelf, achteraf, viel dat best wel mee. Ze had er best plezier in. Ook haar twee zusters kregen schaakles,  en werden ook sterke schaaksters. Maar niet zo sterk als Judith. Die had aanleg. Maar volgens Laszlo lag dat anders. Volgens hem kon door exclusieve, gerichte aandacht en studie op zeer jonge leeftijd, van elk kind een ‘wonderkind’ gemaakt worden. De bedoeling van zijn experiment met zijn dochters was dat te bewijzen. Hij was zelfverzekerd. Maar toch ook wel eens wat minder. Ik was een keer bij het Hoogoventoernooi en stond te kijken naar de schakers achter de balie.  Judith speelde nog in de meestergroep. Trok ook hier veel aandacht. Een mijnheer naast me sprak me aan. Auf deutsch. Een beetje zenuwachtig: ‘ Denkt u dat ze goed staat?’ Sta ik nota bene naast haar intussen ook al beroemde vader! Die had beter een sterker iemand kunnen uitkiezen om een mening te vragen, want weet ik veel?! Ik stotterde maar dat ik dacht van wel.

Deze Judith ontwikkelde zich pijlsnel tot een grootmeester.  Dat werd ze al toen ze 15 jaar en 4 maanden was, omdat ze kampioen van Hongarije was geworden. (Bij de mannen). Daarmee was ze toen de jongste grootmeester ooit. Nog jonger dan de toenmalige recordhouder Bobby  Fischer. Als voorbeeld onderstaand de ontknoping van een partijtje toen ze 8 lentes (acht!!) oud was.

Live diagram

Al jong wilde ze niet meer in vrouwencompetities spelen. Daar was ze te sterk voor. En als ze nog sterker wilde worden moest ze bij de mannen spelen. Vond ze zelf al gauw. Haar zus Susan Polgar deed dat niet. Werd wel in 1996 wereldkampioen bij de vrouwen, maar kwam niet verder.

Judith  boekte daarna talloze successen in de mannencompetities. Stond al gauw in de top10  van de Fide. Supergrootmeester dus. Won af en toe een toernooi. (Tata bijv.) Zat vaak bij de bovensten in de ranglijst. Won ook zelfs wel eens van Kasparov. Oorspronkelijk was ze berucht en geliefd om haar tactische hoogstandjes. Later ging ze wat strategischer spelen en werd toen nog sterker. Ik ben haar schaakverrichtingen altijd blijven volgen. Altijd interessant.

Ze was ook een zeer trouwe deelnemer aan het jaarlijkse schaaktoernooi in Hoogeveen. Won dat ook enkele malen. Ik ging daar ook af en toe heen. Ik nam daar ook eens iets waar wat me de overtuiging opleverde dat Polgar niet alleen een oersterk schaker was, maar ook een aardig mens.

Ik stond er al voor de aanvang. Op anderhalve meter afstand van waar Polgar moest gaan spelen. Ze moest straks tegen de Nederlandse grootmeester Sokolov. Die zat al achter het bord, en staarde diep geconcentreerd naar zijn witte schaakstukken. Judith kwam eraan, nam plaats en rangschikte al haar spulletjes ordelijk op de tafel. Sokolov zag niets anders dan zijn stukken. In diep gepeins verzonken. Hij zal wel gedacht hebben: ‘Ik krijg het  moeilijk vanavond. Hoe kan ik dat het beste aanpakken? ‘  Judith wilde hem kennelijk vriendelijk groeten. Sokolov zag nog steeds niets. Judith  dook naar beneden, legde haar kin op de tafel, en blikte met een brede glimlach  schuin omhoog naar de ogen van Sokolov. Toen zag hij het eindelijk. Hij stak zijn hand uit en glimlachte. Ik weet nog dat ik toen dacht: ‘Polgar, jij beschouwt je collega-schakers niet als tegenstanders, maar als vrienden!’

De hele familie Polgar was vriendelijk.  Ze waren Joods. Maar in de periode dat ex-wereldkampioen Bobby Fischer voor de verdere wereld onvindbaar was, maar wel afschuwelijke antisemitische praatjes ventileerde, had de familie Polgar nog wel contact met hem, en ze boden hem de mogelijkheid in Hongarije bij hen te komen logeren. Dat heeft hij aangenomen. Niemand wist dat. Het werd pas veel later bekend. Hij had het er naar zijn zin. Schaken met Judith, gesprekken over schaken en over de wereld, de mooie natuur in. Maar ook doorgaan met zijn antisemitische laster. Vader Laszlo Polgar heeft het vrij lang volgehouden, maar hem toen tenslotte toch maar de deur uit gezet.

Een andere  gebeurtenis die m.i. duidde op grote beschaving was de volgende: Judith speelde in een officieel, zwaar, toernooi tegen Kasparov. Ze zette een valletje. Kaparov trapte erin, deed een zet, liet zijn stuk los. Zag toen pas wat er ging gebeuren en hij pakte het stuk weer vast en zette het terug. Polgar zei niets! Ze had natuurlijk de wedstrijdleider erbij kunnen halen. Pas toen de partij klaar was, en Kasparov gewonnen had,  zei ze : ‘Garry, wat flikte je me nu?’ En liet het daarbij. Respect voor haar formidabele collega?

Kasparov won dit wel tenslotte, maar het had zonder zijn onsportiviteit remise geworden, en waren er ook mogelijkheden voor missers van hem gebleven.

Schaakt Polgar nog? In 2004 kreeg ze haar eerste kind. Toen moest de schakerij, slechts een korte periode, op een wat lager pitje. Maar  in 2014 maakte ze bekend dat ze zich uit het echte persoonlijke wedstrijdschaak ging terugtrekken . Wel bleef ze voor de schaaksport actief: schreef boeken, gaf cursussen, commentaarverzorger bij grote toernooien, en zelf nog  schaken op bescheidener niveau.

Waarom schrijf ik nu ineens over Judith Polgar? Weer door een boek. Er was een aanbieding van New in Chess voor ebook, met ‘levende’ diagrammen, Voor 7,50 € . Dat kon ik niet laten lopen.

Ze was vooral bekend om haar agressieve stijl. Uit dat boek zou ik vast wat stellingen kunnen plukken waar u van kunt smullen.

En dat klopte. Ik ga u er even wat van laten zien. Het boek staat er vol mee.

Kasparov verloor vrijwel nooit. Maar tegen hem won Polgar wel eens. Waarom werd ze toch geen wereldkampioen? Omdat Anand en Kramnik haar in de weg zaten. Die waren haar te machtig. Vooral Kramnik. Ik geloof dat ze daar nooit van heeft kunnen winnen. Van Anand slechts een enkel keertje.

Hoofdstuk 5 van het boek geef voorbeelden van beslissende momenten in haar partijen, De auteur noemt haar beslissende zetten ‘shots’. Laat ook zien hoe ze tot zo’n stelling kwam, maar dat laat ik hier maar even weg, Alleen wat  ‘shots’. Dat is het leukst. :

Zapata – Polgar, New York 1989

Ik wijs u er nog even op dat Polgar in dit voorbeeld nog pas 13 is.

Amsterdam 1990, 07.06.2025

In dit boek  komen veel complete schaakpartijen voor die ze van heel grote jongens won: Ivantsjoek, Shirov, Topalov. Kortchnoi, Anand, Short, Spasski, etc.

Hieronder de winst tegen Anatoli Karpov, lang wereldkampioen, tot 1985. Weliswaar in 2003 zijn allersterkste periode achter de rug, maar evengoed nog beresterk!

Ik ga het hier maar even bij laten.

Hopelijk kon u zich in het schaakloze tijdperk met deze greep in al dat materiaal een beetje amuseren.

Voorlaatste wereldkampioene Yifan Hou (2016)

De huidige is Ju Wenjun,

(Daar heb ik geen eigen plaatje van)

Van onze speciale correspondent Thomas Broek

Sfeerverslag

op verzoek van Eddy.
Om maar met de deur in huis te vallen; de sfeer was prima gisteravond in het gezellige Onder de Linden. Er werd een leuke variant van het schaken beoefend, het zgn doorgeefschaak. Hierbij speel je in tweetallen en kun je, binnen zekere restricties, stukken aan je buurman (of buurvrouw) doorgeven. Dus je zal af en toe echt iemand drie keer moeten verslaan omdat die schijnbaar ondekbare matdreiging toch onverwacht door het verschijnen van een nieuw stuk gepareerd kan worden.

Voor aanvang ontstond er nog een soort veiling bij opbod en afslag omtrent de bedenktijd. Velen vonden een bedenktijd van 10 minuten wat heftig en uiteindelijk riep de veilingmeester ” Wat zegt u? 20 minuten?” Verkocht!

En zo werden in een prima sfeer allerlei boeiende partijen gespeeld, waarin onder andere de tegenstander van een topspeler van de vereniging (ik noem geen namen!) al tijden op de pijnbank had gelegen, deze net voor het mat steeds een toegeschoven stuk kon tussenplaatsen, totdat er hoop aan de horizon gloorde en hij zijn tegenstander kon aanmoedigen: ” je hebt nog twaalf hele seconden om het mat te vinden!”. En vlak voor het mat viel inderdaad de vlag. Maar dat geluk was niet altijd voor hem weggelegd.
In ieder geval een leuke schaakvariant waarbij de leden, al dan niet tijdelijk bevrijd van werk – of huiswerk verplichtingen, in een ontspannen sfeer kunnen genieten. Ik zou zeggen: Geef het door!  En Mink speelde ook behoorlijk goed gisteravond!

Thomas schreef een mooi verslag van zijn 2^e lesavond.

Onder het varen van ons team alvast een verhaaltje, geheel vrijblijvend uiteraard over afgelopen maandag.
Ik had het maandagavond relatief wat gemakkelijker, want Ron kreeg de gelegenheid voor mijn praatje een leuke openingsvariant te laten zien.
En dat was zeer boeiend met veel fantastische aanvalsvarianten. Ook was er heel enthousiaste inbreng vanuit het publiek dus , verrassend, liep dat iets meer uit dan gepland. En het was leerzaam en daar gaat het tenslotte om. Na het innemen van , overigens geheel legale chemische substanties, was het tijd om deze “coup” te beëindigen. Overigens bedankt voor je inbreng, Ron! Ik denk zeker dat het een bruikbaar idee is.
De avond ging in principe over eindspelen en aan de hand van studies van voornamelijk Timman (zie de serie Schaakwerk-boeken) passeerden bekende eindspelen de revue zoals Koning en Dame tegen Koning en Toren, matgeven met loper en paard en pionnen eindspelen met verrassende reddingen
. Zo is in het eindspel K+D versus K + f-pion in uitzonderlijke gevallen ook remise te bereiken als de pion pas op de 3e of 6e rij staat.
Over het matgeven met loper en paard ga ik iets geks zeggen : ” zie Jeugdschaak”.
Daar staat namelijk de matvoering in die door Cheron is bedacht. Vanuit de meest ongunstige positie duurt het zo’n 35/36 zetten om mat af te dwingen. En er is weinig ruimte voor dwaalwegen gezien de 50-zetten regel. O.a. KNSB-spelers heb ik zien falen en zelfs kandidaatmeesters en in een enkel geval een grootmeester in tijdnood, dat wel.
Het is belangrijk om te weten dat de matvoering alleen kan worden afgedwongen in de hoek met de kleur van de loper. In de verkeerde hoek kan het alleen gebeuren als de partij met de koning blundert.

Over het eindspel Dame tegen Toren bestaat het idee dat dat erg simpel is. Een bijzonder verhaal dat ik een keer las, was dat Anatoly Karpov(!) ooit eens tegen een computer naar dit eindspel afwikkelde in de verwachting dit snel te zullen winnen
Echter, zelfs tegen een computer uit dat tijdperk bleek
deze taak een stuk moeilijker dan verwacht, en als ik mij goed herinner uiteindelijk binnen de gegeven tijd niet haalbaar.

We hebben overigens ook nog gezamenlijk vanuit een remisestudie bij een alternatieve voortzetting de matvoering met loper en paard geoefend.
Het kan geen kwaad dit bij tijd en wijle te oefenen voor het zeer onwaarschijnlijke geval dat je voor promotie of voorkomen degradatie van je team dit eindspel moet winnen!
“No pressure, maar het zou wel fijn zijn als we weer een schaakklok rijker zijn”.

Inmiddels is het team dus begonnen om niet “mat op het wad” te gaan en zal ik op een later moment nog wat verhelderende plaatjes na leveren.
En al doe je er helemaal niets mee, ook goed natuurlijk, dan heb je in ieder geval een sfeerverslag. Verder waren er iets minder deelnemers dan de vorige keer, o.a. door werk- en studieredenen, maar het enthousiasme was er niet minder om!