Over de rest van Euwe’s wederwaardigheden in de twenties van de vorige eeuw zal ik kort zijn. Anders gaat dit verhaal uitdijen tot onverteerbare afmetingen.
Het wordt in de komende jaren langzaam duidelijk dat in dit tijdperk van achtereenvolgens de wereldkampioenen Lasker, Capablanca en Aljechin de volgende kandidaat worldchampion ene Max Euwe uit Nederland wel eens zou kunnen zijn. Omdat die zelfs af en toe gaat winnen van de grootheden van deze periode. Of in een tournooi van aanzien hoog eindigt.
Dat is eigenlijk wel heel bijzonder want soms schaakt in die periode deze jongeman heel weinig of bijna helemaal niet. Dan voltooit hij zijn studie wiskunde aan de universiteit. Wordt dan leraar wiskunde in Winterswijk, en later in Rotterdam, en in Amsterdam. Hij staat zichzelf eindelijk toe verliefd te worden en te trouwen. Voor vrouwen had hij heel lang echt geen tijd. Dan schrijft hij daarna ook een wiskundedissertatie en wordt met lof doctor in dat vak.
Dat hij toch in 1935 een mijlpaal in onze schaakgeschiedenis zal worden is te danken aan zijn vriend Hans Kmoch. Euwe had in 1933 besloten dat hij echt ging stoppen met schaken en zich de rest van zijn leven helemaal richten op de wiskunde. Het Nederlands kampioenschap van 1933 , besloot hij, zou zijn laatste optreden zijn.( Hij won het ook nog). En zo leek het echt te gaan, inderdaad. Euwe verdween van het schaaktoneel. Maar in 1934 zat hij met Kmoch in een cafeetje, en die begon op Euwe in te praten. Hij vond het schandalig dat iemand met zo veel aanleg de kans op de wereldtitel zomaar liet liggen. Aljechin had hem eerder al uitgedaagd voor een match om het wk. Euwe dacht dat Aljechin te sterk voor hem was. Dat bestreed Kmoch. Hij toonde aan met voorbeelden uit de recente toernooipraktijk dat Aljechin het de laatste tijd helemaal niet zo goed had gedaan. Als er een kans was, dan was het nu!
Euwe liet zich overhalen. Hij ging Aljechin uitdagen. De jacht op sponsors kon beginnen. En Euwe’s schaaktechnische voorbereiding. Die werd op Euwe-wijze aangepakt: heel serieus, slim, konsekwent, tijdrovend. Alle materiaal van wiskunde werd weggestopt in een diepe la. Om de verleiding tegen te gaan.
Aljechin accepteerde. Het was toen nog gebruikelijk dat de wereldkampioen zelf bepaalde tegen wie hij een match om het WK wilde spelen. Later werd dat door de Fide geregeld: zonetoernooien -> kandidatentoernooi-> wk match. Een lange weg.
In oktober 1935 was het zo ver. Aljechin arriveerde in Nederland. In interviews ventileerde hij dat hij natuurlijk deze match ging winnen. En dat dacht iedereen. Ook Euwe, die vertelde dat Aljechin natuurlijk favoriet was, maar dat hij zijn best ging doen om het toch spannend te maken. Aljechin had vele fans in de wereld, omdat hij een nieuw soort topschaak had geïntroduceerd: aanvallend, risico nemend, gevaarlijk, met moeilijke offers. Anders dan het strategische schaak van Lasker, Capablanca, zijn voorgangers. Voorbeeldje: Hij veroorloofde zich tegen toppers zelfs na 1. e4 de zet 1… Pf6 ?!! 2. e5 zijn eigen ‘Aljechin’-opening.
Dat Aljechin ging winnen werd al gauw duidelijk. De eerste partij (Slavisch) ging voor Euwe verloren. Geen leuk begin. Te meer niet omdat die het Slavisch voor deze match had voorbereid. Ook werd al gauw bekend dat Aljechin pas 10 minuten voor de partij zijn voortzetting had bedacht.1. d4 was al een beetje verrassing, want hij speelde bijna altijd 1. e4.
De tweede partij echter met wit (Grünfeld ) won Euwe, met degelijk strategisch spel. Er klonk luid applaus in de zaal. De match werd wel ‘the match on wheels’ genoemd omdat de rondes op veel verschillende plaatsen werden gespeeld. Soms niet echt geschikt voor zoiets. Lawaaiige toeschouwers. Waar beide spelers zich lang niet veel van aantrokken. ( Fischer was nog niet geboren .)
Toen de tweede partij gewonnen was, groeide de belangstelling enorm. Nationaal, maar ook internationaal. Mensen stonden in de rij voor een plekje in de zaal. Zou die drommelse Euwe het misschien toch gaan redden? Een Nederlander misschien wereldkampioen schaken?!
Maar het vervolg was al gauw een afknapper. De derde en de vierde partij en de zevende gingen verloren. En hoe! In de 7e partij werd Euwe op alle onderdelen gekleineerd.
Aljechin deed een vreemde 7e zet die volgens experts helemaal niet goed was. Hoewel Euwe het redelijk beantwoordde was het toch een onprettige ervaring dat hij de zet niet echt kon weerleggen.
7, g4 ?
De partij werd besloten met zo’n gevreesde Aljechin-aanval.
Alekhine Alexander – Euwe Max (13…De8)
14 Pf6!
Zwart had het kunnen overleven maar miste de beste voortzetting in moeilijke stelling.
Het werd een partijtje koffiehuisschaak. Daar was Aljechin kennelijk veel beter in.
Stand 2-5. Het leek erop dat het een tragedie ging worden. Het was maar goed dat er daarna 2 rustdagen waren.
Die werden door Euwe goed benut. Hij won dit keer. Het was een sterke witte partij tegen het Slavisch. Na zet 14 …. Tb8 15. Ke2! Heeft zwart ineens ernstige moeilijkheden. De pionnen a6 en c6 zijn zwak, en Tb1 dreigt.
Euwe Max – Alekhine Alexander (14…Tb8)
15. Ke2 !!
Aljechin doet steeds de beste zetten, maar dat helpt niet tegen Euwe’s foutloze aanpak. Die wint een pion. De partij wordt afgebroken in de volgende stelling.
Euwe Max – Alekhine Alexander (41.Tc7+)
Na de hervatting speelt Euwe ijzersterk verder. Wint nog een pion. De partij is eigenlijk voorbij.
Euwe Max – Alekhine Alexander (56.Tg5)
Het slot is ook leuk:
Max – Alekhine Alexander (68…Lf2)
69. La6 !
Nu kan de toren de a8 pion niet meer direct slaan en kan na 69 …Txa6 70. Td8+ en 71. a8D volgen. Resteert een eindspel met kwaliteit meer + 1 pion
Dat gaf de burger moed.
Maar Aljechin slaat de volgende partij keihard terug. Euwe speelt voor de 4e keer Frans, met voor de derde keer daar verlies mee. Tijd voor iets anders tegen e4. Niemand geeft nog een stuiver voor de kansen van Euwe. 3-6
En toch blijkt later dit een keerpunt in de match. Misschien dat Euwe van zijn gewonnen 8e partij wat zelfvertrouwen had teruggewonnen. Munninghoff heeft de volgende verklaring: Euwe had voor de match al gezegd dat Aljechin sterker was en dat hij zijn best zou doen. Hij zat eigenlijk vrij rustig achter het bord. Aljechin had meer te verliezen. Hij wilde de wereld nog eens aantonen dat hij een geniale schaker was, die van iedereen kon winnen. En zich zelfs wel wat dubieuze zetten kon veroorloven, want hij was nu eenmaal een genie.Dat moest hij in iedere partij aantonen. Aljechin toonde zich ineens een beetje nerveus. Het leek er ook een beetje op dat hij Euwe uit zijn concentratie wilde halen. Sjouwde tijdens een partij rond met zijn katten, die hij bij zich had. Knalde met deuren. En schreeuwde nu wel naar het publiek dat ze stiller moesten zijn.
Hoe dan ook het vervolg van de match was sensationeel. Uit de volgende vijf partijen scoorde Euwe 4 punten. 3 overwinningen met wit en 2 remises met zwart. Stand: 7-7 !!
In partij 10 bestrijdt Euwe het Slavisch krachtig. Krijgt gauw een betere stelling en maakt het foutloos af.
Ik kan natuurlijk niet alle partijen laten zien, maar het leukst vind ik partij 14 waarmee Euwe de stand op 7-7 brengt.
Euwe Max – Alekhine Alexander (9…0-0)
10. Txh7 !!
Hierna zijn er 2 rustdagen. Aljechin gebruikt die om zich te realiseren dat hij te lang geprobeerd heeft met agressieve zetten Euwe klein te krijgen en dat hij het echt nu wat voorzichtiger en degelijker en strategischer moet gaan aanpakken.
En dat helpt. In de volgende 5 partijen scoort Aljechin 31/2 punt. En staat weer op riante voorsprong. 8,5- 10,5 Nu is Euwe aan de beurt om zijn strategie wijzigen. Wil hij zijn achterstand in de resterende 10 partijen nog goed maken dan zal hij nu agressiever moeten gaan spelen. Meer combinatie-mogelijkheden zoeken.
En ook dat helpt. Al met al is het inmiddels een geweldig spannende match geworden.
Euwe wint de 20e en de 21e partij, waarna het 10 ½ – 10 ½ staat.
De 20e partij was een van de beste van de match. Dat was later zelfs de mening van de verliezende Aljechin! Alweer Slavisch. Door beide spelers in deze match zeer veel gespeeld. Grappig is dat de 20e en de 21e partij tot zet 13 gelijk zijn. Maar in de 20e heeft Aljechin zwart en in de 21e Euwe. Kennelijk door beiden een zwaar bestudeerde variant.
Diagram na zet 12 0-0
Aljechin speelt hier 12 … Td8 (en na 13 Dc1 de te tamme zet 13 … Db8 wat tot zijn ondergang zal leiden)
Timman vermeldt de andere varianten 12 … 0-0-0 en ook de Morozewitsch- variant 12 … Pc5.
Euwe Max – Alekhine Alexander (12…Pc5) analyse
Een heel scherpe voortzetting, (Die inmiddels wel is weerlegd.) Voor mij erg grappig allemaal want ik herinner me een partij van mezelf tegen Paul Verkooijen, waarin ik zelf 12 …Pc5 speelde. Ik had die nieuwe variant bestudeerd. Weer eens wat anders! Na nog enkele goede zetten van beiden raakte Paul In de moeilijke stelling het spoor bijster en ging hij tegen mijn aanval onderuit. Wat me destijds veel ontzag inboezemde was dat Paul – die altijd rondstrooit dat hij veel te weinig theorie kent- dit toch tot zet 13 maar allemaal wist. Of bedacht hij het zelf? Nog indrukwekkender.
Terug naar de match.
Na zet 17 …. Pxe5 enthousiasme bij het publiek 18 . Pg5 ! Scherp berekend.
Hierna is de winst volgens Timman nog erg lastig, maar het blijkt aan Euwe toevetrouwd.
Partij 21 zal veel opschudding teweeg brengen in den lande. Ook omdat Euwe weer wint, zelfde opening als de 20e, maar nu met zwart. Stand in de match nu gelijk! Maar vooral omdat in de pers wers gesuggereerd dat Aljechin maar wat had geknoeid omdat hij dronken was. En na afloop van de match zelfs dat Euwe alleen wereldkampioen kom worden omdat Aljechin gedurende de hele match altijd onder de invloed was.
Veel experts hebben later laten weten dat zij dat absolute onzin vonden. Dat de 21e partij helemaal geen prutswerk was maar in tegendeel een scherpe partij met veel moeilijke details.Euwe zelf gaf vele jaren later als zijn mening dat al die opschudding te wijten was aan journalisten die te weinig van het schaken af wisten. Dat inderdaad Aljechin geregeld tijdens de match alcohol had gebruikt, maar dat veel grootmeesters dat deden, en dat het zelfs het niveau van hun partij kon verhogen.
Wie partij 21 naspeelt, zonder vooroordelen, ziet een lang erg spannende partij, met gauw licht voordeel voor zwart. Uitmondend in 1 pion meer, maar met ongelijke lopers. En hoe Euwe dat dus moeilijke eindspel grandioos tot winst brengt.
Alekhine Alexander – Euwe Max (39.Lc4)
40,Txd4 en 2 pionnen minder wordt echt te veel.
Hierna volgen 3 partijen met remise. Eén keer komt Euwe goed weg, één keer mag Aljechin niet klagen.
Als ze toe zijn aan partij 25 krijgt Aljechin haast. Als hij de match nog wil winnen resten hem nog maar weinig partijen .Dus hij volgt een messcherpe voortzetting van de Camebridge Springs. Hij offert 3 pionnen.
Alekhine Alexander – Euwe Max (18.Pe5)
Maar Euwe kent recentere analyses en weet dat dat te veel is. Rustig weerlegt hij de zwarte opzet.
En dan nu maar meer aandacht voor partij 26. Op verzoek van Kees Pruis. De parel van Zandvoort.( Sorry, ik bedoel de partij, niet Kees Pruis) Misschien ook wel leuk voor Marc, onze kenner van het Hollands.
Euwe Max – Alekhine Alexander (3.g3)
Ik heb me inmiddels afgevraagd waarom die 26e partij bekend staat als de parel van ….. Er zijn nog wel andere partijen van Euwe die een pareltje genoemd kunnen worden. Wellicht omdat ook deze partijwinst best wel door mooi schaak kwam, maar ook omdat het Euwe een flinke kans ging bieden om wereldkampioen te worden. Een parel aan het sieraad van zijn schaakcarrière.
Timman vindt dat de voorbereiding van Aljechin op de match niet geweldig was. In bijna alle partijen met zwart kwam hij niet goed uit de opening.
(IK geef eerst diagrammen van een aantal belangrijke momenten en daarna de hele partij.)
Euwe Max – Alekhine Alexander (8.0-0)
8. … b6?
Beter volgens Timman 8 … Lf6 of … d5 met overgang naar de Stonewall.
Euwe Max – Alekhine Alexander (12…Dc8)
13. d5?
Nu kan zwart een stabiele centrumpositie opbouwen. Beter was volgens JT 13. e4 Db7 14. Te1
Euwe Max – Alekhine Alexander (17…e4)
18. Pb4 met de dreiging 19. dxc6 en 20. Pd5
Wit staat wat beter omdat zijn loper sterker staat dan de zwarte.
Euwe Max – Alekhine Alexander (20.Pe3)
20. ….. Lf6 om de lopers af te ruilen.
Maar dat geeft andere problemen na 21. Pxf5! Een stukoffer tegen 3 pionnen, en wel sterke verbonden centrale vrijpionnen.( hoe? zie hieronder de hele partij)
Euwe Max – Alekhine Alexander (25.e4)
Dat stukoffer blijkt een goede beslissing te zijn geweest
Euwe Max – Alekhine Alexander (27…De8)
want na 29. Dh3 ( i.p.v. het gespeelde 29. e6 zou zwart volkomen machteloos zijn geweest (Pd2-f3-g5. ( slaan op d7 mag nog niet want na 29 … De2 wint zwart het stuk terug en staat het spel gelijk).
Euwe offert mooi bij zet 30 een kwaliteit
Euwe Max – Alekhine Alexander (30.Tg1)
30 Tg1 Lxg1
Dan volgt bij zet 31 een beslissende fout van Aljechin,
Euwe Max – Alekhine Alexander (31…Df6)
31. … Df6? ( Df5!) 32.Pg5!
Dit leidt na 32 … Tg7 tot 33. exd7 Txd7 34. De3
Euwe Max – Alekhine Alexander (34.De3)
( nu is 34 …Dxb2 onmogelijk en dat blijft even zo wegens of De6 of d6.)
34. … Te7 35. Pe6 Tf8
Euwe Max – Alekhine Alexander (35…Tf8)
En dan 36. De5. Wit bereikt na dameruil een gunstig eindspel. Daarin is Euwe een specialist. En met een aardig slot maakt hij er een eind aan. Zie de hele partij hieonder.
Euwe Max – Alekhine Alexander (42…b5)
43. Pd8!
HELE PARTIJ
Nu resten Aljechin nog 4 partijen om 2 punten achterstand in te halen. Onmogelijk natuurlijk. Maar het blijft spannend, Aljechin wint direct de 27e partij. Hij speelt Weens. Zelden meer gespeeld en Euwe reageert niet goed. Staat na de opening minder, en zijn tegenstander laat hem niet ontsnappen.
In de 28e partij staat Euwe ook snel minder, maar na het hervatten van de afgebroken partij met een pion minder ontsnapt hij weer eens in het eindspel. Doordat het promotieveld van de extra pion niet de kleur heeft van de loper. (Een grapje dat mijzelf ook een keer winst kostte.)
Euwe Max – Alekhine Alexander (63.b3)
63 …. axb3 64 Kxb3 remise. Althans voor eindspelkenners.
Nog 2 partijen te gaan. De opwinding groeit in den lande. Er staat bij partij 29 een lange rij in Amsterdam voor de ingang van de speelzaal. Nog steeds 1 punt voorsprong. Laatste partij van Aljechin met wit!!
Zelfs nu nog verbijstert mij de openingskeuze van Euwe. Op zo’n belangrijk moment neemt hij een groot risico. Hij speelt met zwart …. 1. e4 Pf6 !!!! Notabene Aljechins eigen opening. Als iemand daar alles van weet is het de uitvinder zelf. Was de bedoeling om Aljechin even van zijn stuk te brengen. Nou, dat is dan goed gelukt. De wereldkampioen (nog even?) bleef 5 minuten ongelovig naar het bord staren. Vertelde later dat hij verbijsterd was. Nooit op gerekend. Had Euwe een nieuwe vondst gedaan in deze opening? Of was het bluf?
Aljechin herpakt zich en gaat aan de slag, en komt langzaam beter te staan. Euwe offert een pion. Experts menen later dat hij wel moest! Spoedig wordt hetwaarschijnlijker dat hij die pion niet meer zal terugzien.
Alekhine Alexander – Euwe Max (21.h3)
Maar eindspelen met Torens en pionnen zijn vaak superlastig.
Alekhine Alexander – Euwe Max (42…Th4)
Dus wordt partij 29 toch remise.
Alekhine Alexander – Euwe Max (50…Kc7)
Wit accepteert remise,
Bijna onmogelijk voor Aljechin om zijn wereldtitel te redden. Met zwart, laatste kans. Maar grote schakers als Euwe weten met wit altijd wel de weg naar remise.
Aangenomen damegambiet.
1.d4 d5 2.c4 dxc4
Euwe Max – Alekhine Alexander (2…dxc4)
Euwe antwoordt sterk. Wacht niet maar wint de pion gelijk terug, met Da4 en Dxc4. Waarmee hij de waarschijnlijke voorbereiding van Aljechin gelijk voorbij stevent. Munninghoff noemt het pionoffer van Aljechin bij zet 14 eigenlijk al een wanhoopsdaad.
Euwe Max – Alekhine Alexander (14…g5)
Bij zet 36 wint Euwe nog een pion. En is de partij voorbij, maar Aljechin weigert het remiseaanbod van Euwe. Pas op het moment dat de partij zou moeten worden afgebroken neemt hij in verloren stand het remise-aanbod aan.
Euwe Max – Alekhine Alexander (40.Tg1)
Euwe is wereldkampioen. In Nederland barst een ongekend feest los. Het schaakleven in Nederland zal hierdoor ongelofelijk gestimuleerd worden. Nu ik de hele match nog eens heb zien langskomen, is me duidelijk geworden dat Euwe niet per ongeluk heeft gewonnen. Hij was gewoon sterker. Schaaktechnisch en psychisch. Beter opgewassen tegen de spanningen, tegen tegenslagen. Een waardige wereldkampioen.
Er gaat binnenkort (27 mei) een boek verschijnen van l’Ami en Böhm ‘Euwe wereldkampioen’ . Ik neem aan dat dat vooral zal gaan over de periode na deze match van 1935-1936.
Misschien dat ik daarover ook nog ga schrijven. Maar eerst wil ik een aflevering maken met het materiaal dat Thomas me deed toekomen over zijn herinneringen aan Euwe. Erg leuk.
Tot dan.
Met dank aan Munninghoff (zaliger) en Timman (zaliger);
Eindcorrectie moet nog plaats vinden.